|
 Αφιερωμένο στο Κοιμητήριο του Αγίου Γεωργίου της Ερμούπολης, σε ένα δηλαδή υπαίθριο μουσείο ιστορίας και τέχνης, είναι αφιερωμένο το βιβλίο των 800 σελίδων των δύο ιστορικών Πέπης Γαβαλά και Ελένης Γαράζου με φωτογραφίες του Κώστα Μανωλά και την τυπογραφική επιμέλεια του Μάνου Ελευθερίου.
Eπιγράμματα
Iδιαίτερα για τα επιτύμβια επιγράμματα, πηγή έμπνευσης είναι συνήθως το δημοτικό τραγούδι και κυρίως τα μοιρολόγια. Είναι δημιουργίες γνωστών Ερμουπολιτών που συνήθιζαν να δημοσιεύουν επικήδειους λόγους, όπως φαίνεται από τον Τύπο της εποχής.
Συνήθως επικήδειους λόγους εκφωνούσαν ο Δ/ντής της Ιερατικής Σχολής Μεθόδιος Παπαναστασόπουλος, οι καθηγητές και δάσκαλοι Γ. Σουρίας, Κ. και Ι. Μαντόπουλος, Ι. Βαλέττας, Αντ. Αντωνιάδης, Μιχ. Κουτζούδης, Μάτσας και Γ. Κουιμζέλης και οι δικηγόροι Δ. Βοκοτόπουλος, Ι. Χατζηδάκης, Ιω. Δοξαράς, Αδ. Πετρίτσης, Γ. Ποσειδώνος, Κ.Ι. Πιτσιπιός κ.ά.
Σίγουρα πάντως στον καθηγητή της φιλοσοφίας και πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών Φίλιππο Ιωάννου αποδίδονται τουλάχιστον δύο επιτύμβια επιγράμματα για τον Αντώνιο Κασσαβέτη και την Ελένη Γλύκα. Τις επιτύμβιες πλάκες κοσμούν πλήθος ανάγλυφων διακοσμητικών στοιχείων και παραστάσεων: σταυροί, άγγελοι, λύχνοι, στέφανοι, ιστιοφόρα, πεταλούδες-ψυχές, εμβλήματα, βλαστοί, άκανθες, ταινίες κ.λ.π.
Πιο συγκεκριμένα στην επιτύμβια πλάκα της Ιωάννας Μπογιατζή, στον τομέα που βρίσκεται ανατολικά του χώρου των μαυσωλείων, σώζεται η ανάγλυφη παράσταση του αγγέλου καθώς η επιγραφή είχε αποξεσθεί δυστυχώς. Η επιγραφή που σώζεται όμως στην επιτύμβια πλάκα του έμπορου Νικολάου Καρδίτση από τη Σίφνο δηλώνει πολλά στοιχεία για τη ζωή του, όπως και η ανάγλυφη διακόσμηση με την προτομή του Ερμή. Δύο εξαιρετικής τέχνης ανάγλυφοι στέφανοι βρίσκονται στις επιτύμβιες πλάκες τωνοικογενειών Λ. Γεωργίου και Ανάργυρου Αναγνωστόπουλου, όπου η επιγραφή δίνει στοιχεία και για την οικογένεια και κυρίως για τον ίδιο τον τραπεζοκτηματία, Ανάργυρο Αναγνωστόπουλο.
Ανάγλυφη παράσταση ιπτάμενου αγγέλου κοσμεί την επιτύμβια πλάκα του επτανήσιου έμπορου Ν. Κλάδη. Πλούσια η ανάγλυφη διακόσμηση: στέφανος, σπαθί και θηκάρι, ψυχή και παράσημα, παράσταση αγγέλου, στην επιτύμβια πλάκα του Γιαννιώτη λοχαγού της δεύτερης Φάλαγγας Σπυρίδωνα Ζέρβα, που βρισκόταν έξω από το χώρο του κοιμητηρίου. Παράσταση στέφανου και χεριού που κρατά γραφίδα κοσμεί την πλάκα του εικοσαετή Χιώτη Στ. Δρόσου.
 Ένας ακόμη ανάγλυφος άγγελος στην επιτύμβια πλάκα του Κρητικού έμπορου Εμμανουήλ Βολανάκη. Αλλά και στην πλάκα ταυ Θεσσαλού έμπορου Γ.Δ. Αποστολίδη, ένας όρθιος λυσίκομος άγγελος θρηνεί, όπως και στην εκτός των τομέων πλάκα του επίσης εμπόρου Αντωνίου Κασσαβέτη από τη Ζαγορά.
Παράσταση ιστιοφόρου κοσμεί την επιτύμβια πλάκα του ναυπηγού Σωκράτη Κρυστάλη και τα εργαλεία του επαγγέλματος την πλάκα του Χιώτη γλύπτη Φραγκούλη Ταλιαδούρου. Ανάγλυφος στέφανος και εγχάρακτες σημαίες κοσμούν την πλάκα του Εφέσιου Αντωνίου Τζιρμπίνου. Ανάγλυφα παράσημα, σπαθί-θηκάρι, άγκυρα, διαβήτης, στην εκτός των τομέων πλάκα του Ιππότη του Σωτήρος και ευπατρίδη των Ψαρών και δημοτικό σύμβουλο Ερμούπολης Δημητρίου Κάλαρη.
Ακόμη ένα ιστιοφόρο στην πλάκα του επίσης Ψαριανού, πλοιάρχου Ιωάννη Διακογιάννη, όπως και στην πλάκα ενός ακόμη θαλασσοπόρου Υδραίου Βασιλείου Καμίνη. Μια ανάγλυφη κουκουβάγια στην πλάκα του Ερμουπολίτη γιατρού Ιωάννη Ζαννή και μια παράσταση έφιππου νέου στην πλάκα της Ειρήνης Κοντογιάννη. Mία ακόμη παράσταση ιστιοφόρου στην πλάκα του Χιώτη Μιχαήλ Ποτού και τέλος η υπέροχη γυναικεία μορφή της πλάκας του Ιωσήφ Αμοιραδάκη.
Η καταγραφή των μνημείων, όπως την παρακολουθήσατε έγινε την περίοδο 1982-1984. Ελπίζουμε η αναπόφευκτη φθορά των μνημείων να μην έχει επιφέρει οριστικές καταστροφές.
Η πρόθεση και ο κύριος στόχος ήταν να συμμετέχουμε ενεργά στη διάσωση των μνημείων της νεότερης Ελλάδας ενάντια στη φθορά του χρόνου και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Έτσι επιλέγοντας το συγκεκριμένο κοιμητήριο, που αποτελεί ένα χώρο που διασώζει ιστορικά και καλλιτεχνικά τεκμήρια της Ερμούπολης, καταλήξαμε στη λεπτομερή δημοσίευσή του, αφού τόσο τα μαυσωλεία και οι επιτύμβιες πλάκες, όσο και οι επιγραφές που έχουν χαραχθεί σ' αυτά συμβάλλουν στην κατανόηση της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής δομής της Ερμούπολης κατά τον 19ο αιώνα και τις αρχές του 20ού.
Όταν το 1982 ξεκινήσαμε με κέφι και αγάπη για την Ερμούπολη και την ιστορία της την καταγραφή των μνημείων του Κοιμητηρίου, δεν μπορούσαμε να φανταστούμε ότι τα χρόνια θα περνούσαν τόσο γρήγορα και μόλις το 2006 θα φτάναμε εδώ για να αναφερθούμε στη δουλειά που εν τω μεταξύκατέληξε ευτυχώς στον τόμο των «Γλυπτών μνημείων του Κοιμητηρίου του Αγίου Γεωργίου Ερμούπολης Σύρου».
Αναλυτικά αναφερθήκαμε στην τοπογραφία του Κοιμητηρίου, την αρχιτεκτονική των μνημείων, το γλυπτό διάκοσμο, τις επιγραφές, τα βιογραφικά στοιχεία των γλυπτών. Ακόμη η συγκρότηση των γενεαλογικών δένδρων των οικογενειών, όπου και όσο ήταν αυτό δυνατό καθώς και η δημιουργία πολλών ευρετηρίων (ονόματα, τόποι, επαγγέλματα, αίτια θανάτου κ.λ.π.) βοηθούν στην κατανόηση της κοινωνικο-οικονομικής ιστορίας της Ερμούπολης.
Γενεαλογικά δέντρα
 Ιδιαίτεροι τα γενεαλογικά δένδρα των οικογενειών που προέκυψαν από τα στοιχεία των επιγραφών, συμπληρωμένα από το Αρχείο του Κοιμητηρίου του Δήμου Ερμούπολης, από τον Τύπο της εποχής, αλλά και από προφορικές πληροφορίες όσων θέλησαν να βοηθήσουν στην έρευνα αυτή αποτελούν πολύτιμο υλικό στην αναζήτηση των προγόνων πολλών Ερμουπολιτών.
Σε πολλά υπάρχουν αρκετές αμφισβητήσεις και προβληματισμοί, όμως αποτελούν τη βάση για περαιτέρω μελέτη και έρευνα των ενδιαφερομένων. Για περαιτέρω μελέτη και έρευνα προσφέρεται άλλωστε ολόκληρη η έκδοση αυτή, από πολλές απόψεις. Η στατιστική, η ιστορία, η ιστορία της Τέχνης, η κοινωνιολογία κ.λ.π. μπορούν να αντλήσουν στοιχεία που τις αφορούν.
Η προσπάθεια αυτή βρήκε τότε την υποστήριξη δύο ανθρώπων των Γραμμάτων, που πραγματικά συνέβαλαν σημαντικά στην ολοκλήρωση αυτού του έργου.
O πρώτος, δυστυχώς, δεν βρίσκεται κοντά μας, μήτε πρόλαβε να δει το έργο στην τελική του μορφή, πρόκειται για το γνωστό φιλόλογο Στέφανο Κουμανούδη και έτσι το ελάχιστο που μπορούσαμε να κάνουμε ήταν να αφιερώσουμε στη μνήμη του το έργο αυτό. O δεύτερος, ο δικός σας και δικός μας, υπηρέτης της τέχνης και του λόγου Μάνος Ελευθερίου.
Δίχως αυτούς δεν ξέρουμε αν αυτή η εργασία θα έβλεπε το φως της δημοσιότητας.
Oι εξαιρετικές φωτογραφίες του Κώστα Μανώλη, ως αποδεικτικά στοιχεία, στόλισαν αξιοποιημένες από την ιδιαίτερη ευαισθησία του Μάνου Ελευθερίου την έκδοση αυτή.
Και βέβαια οφείλουμε να αναφέρουμε τη σπάνια συνεργασία που είχαμε με τον τότε Δήμαρχο Ερμούπολης Λευτέρη Πιταούλη και το Δήμο Ερμούπολης, που ανέλαβε μαζί με το Υπουργείο Αιγαίου και τον τότε εκδοτικό οίκο Γνώση το οικονομικό βάρος της έκδοσης αυτής.
Πολλοί αυτοί που τότε βοήθησαν, φίλοι, αγαπημένοι, συνεργάτες, Συριανοί και μη.
Έτσι σήμερα είμαστε ευτυχείς που έστω και μετά από είκοσι περίπου χρόνια βρισκόμαστε εδώ σε μια «διαφοροποιημένη» πόλη για να αναφερθούμε στη δουλειά του τότε αλλά κυρίως στη δουλειά που θα πρέπει να γίνει από δω και πέρα για να διασωθούν τα εξαιρετικά έργα τέχνης που «κρύβονται» στο κοιμητήριο του Αγίου Γεωργίου, που τελικά διατηρεί ζωντανή την ιστορία της πόλης και τα έργα των καλλιτεχνών που δούλεψαν εδώ.
Oι προσπάθειες συντήρησης και αναπαλαίωσης των μνημείων θα πρέπει να ενταθούν και ο χώρος να αναδειχθεί σε ένα υπαίθριο «ιστορικό μουσείο» της κλασικιστικής περιόδου. Έτσι θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται τα κοιμητήρια παρόμοιας εμβέλειας με αυτό της Σύρου. Μία προσπάθεια που στην Ευρώπη έχει ήδη αρχίσει προ πολλού με αποτέλεσμα να προβάλλεται η τέχνη και η ιστορία του τόπου με φροντισμένα οργανωμένες μονάδες μουσειακών κοιμητηρίων, όπως για παράδειγμα το περίφημο Πιερ Λα Σεζ στο Παρίσι και τα Κοιμητήριο της Γένοβα στην Ιταλία. Το οφείλουμε στους πρώτους οικιστές της Ερμούπολης επιφανείς ή απλούς πολίτες που δούλεψαν για να μας παραδώσουν μια ιστορική πόλη με το αντάξιό της κοιμητήριο.
Tων ΠEΠHΣ ΓABAΛA - EΛENHΣ ΓAPEZOY
|
Σύρος 
