|
 Μετά την έναρξη του Αγώνα της Ανεξαρτησίας το 1821, Έλληνες από διάφορα μέρη της χώρας που βρίσκονταν υπό την Oθωμανική κυριαρχία βρήκαν καταφύγιο στη Σύρο, η οποία προστατευόταν από την Αυστρία, τη Γαλλία και το Βατικανό, λόγω των Καθολικών κατοίκων της Άνω Σύρου.
Εξαιτίας αυτού του προνομίου ήρθαν και εγκαταστάθηκαν εδώ και πολλοί Έλληνες από άλλες περιοχές της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου υπήρχαν αναπτυγμένες ελληνικές κοινότητες, όπως η Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη και οι Κυδωνιές.
Ιδιαίτερα μετά το 1822 και την καταστροφή της Χίου, των Ψαρών και των παραλίων της Μικράς Ασίας πολλοί πρόσφυγες, ανάμεσά τους και σπουδαίοι Χιώτες έμποροι, κατέφυγαν στην ανατολική ακτή της Σύρου, όπου σύντομα, το 1824, μια νέα πόλη προέκυψε, η οποία απέκτησε και το πρώτο οργανωμένο κοιμητήριό της. Το κοιμητήριο αυτό βρισκόταν πίσω από την εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου και το παλιό δημοτικό νοσοκομείο.
Με την επέκταση της πόλης της Ερμούπολης, όπως ονομάστηκε το 1826 ο οικισμός, το κοιμητήριο βρέθηκε στο κέντρο της συνοικίας των «Ψαριανών» και μεταφέρθηκε αναγκαστικά στη σημερινή του θέση το 1834. Το 1837, επί δημάρχου Νικολάου Πρασσακάκη, στο νέο κοιμητήριο ανεγέρθηκε νεκροστάσιο και το 1839 ο ναός του Αγίου Γεωργίου.
Επί Δημάρχου Αμβροσίου Δαμαλά (1853-1858) δημιουργήθηκε στα δυτικά του ναού η Ιερατική Σχολή, της οποίας το κτίριο αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως οστεοφυλάκιο. Το παλαιό κοιμητήριο δεν σώζεται πλέον. Στη θέση του έχει δημιουργηθεί η πλατεία Μωραϊτίνη. Αλλά και το νέο Κοιμητήριο πολύ σύντομα βρέθηκε στο κέντρο της συνοικίας «Νεάπολης». Έτσι από το 1857 άρχισαν οι ενέργειες της εκ νέου μεταφοράς του, οι οποίες όμως δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.
Η Ερμούπολη εξελίχθηκε σε σημαντικό οικονομικό, εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο κατά τον 19ο αιώνα.
 Η ανάπτυξη της πόλης αντανακλάται τόσο στα μεγαλόπρεπα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια που ανεγέρθηκαν αυτή την περίοδο, όσο και στα μεγαλόπρεπα μαυσωλεία και τις, εξαιρετικής τέχνης, επιτύμβιες πλάκες του κοιμητηρίου. Τα περισσότερα από αυτά ανήκουν σε σημαντικές οικογένειες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο τόσο στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας όσο και στην ανάπτυξη του Nέου Eλληνικού Κράτους: Μαυροκορδάτος, Νεγροπόντης, Πετροκόκκινος, Λαγώνικος, Γαλάτης, Μπενάκης, Αντωνιάδης, Φουστάνος, Κουλουκουντής, Bάτης, Πετρίτσης, Κρίνος, Πρώϊος, Ροδοκανάκης.
Πολλά στοιχεία για το έργο και τη ζωή τους, αλλά και για το θάνατό τους προκύπτουν από τις εγγραφές που έχουν χαραχθεί στα επιτύμβια μνημεία αυτών των οικογενειών.
Η οικονομική παρακμή της Ερμούπολης διέκοψε τη δαπανηρή δραστηριότητα και στο κοιμητήριο, με αποτέλεσμα στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού να επικρατήσει μια λιτότερη μορφή στην αρχιτεκτονική των μνημείων.
Το κοιμητήριο του Αγίου Γεωργίου είναι οργανωμένο σε επτά τομείς. Oι τομείς ξεχωρίζουν στη γενική άποψη. O ξεχωριστός χώρος των μαυσωλείων έχει είσοδο στη Β.A. γωνία του. Εδώ υπάρχουν 56 μεγαλόπρεπα μαυσωλεία, που ανήκουν στις επιφανέστερες οικογένειες της Ερμούπολης και ανεγέρθηκαν κυρίως κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
Oι αρχιτεκτονικοί τύποι και ο γλυπτός διάκοσμος προσφέρουν σημαντικά στοιχεία στην Ιστορία της Τέχνης.
Δυστυχώς δέκα μόνο από αυτά τα μνημεία φέρουν την υπογραφή των δημιουργών τους, κυρίως Ελλήνων και ιδιαίτερα Τηνίων, επηρεασμένων από το ρεύμα του κλασικισμού. Στη Σύρο είχαν εργαστήρια ο Φραγκούλης Ταλιαδούρος και ο γιος του Αντώνιος, ο Ιωάννης Φυτάλης, οι Γεώργιος και Ιωάννης Βιτάλης και ο Αλέξανδρος Γ. Βιτάλης. Στο κοιμητήριο πάντως εκτός από τους προαναφερόμενους έχουν εργαστεί και οι Νικόλαος Σπανός, Κ.Μαρμαρινός, Ν. Περάκης, Ι. Καρπάκης, και ο ιταλός A. Canessa.
Ανάμεσα στα θαυμάσια μαρμάρινα επιτάφια μνημεία του τομέα αυτού ξεχωρίζουν οι λάρνακες που έχουν χαρακτήρα καθαρά διακοσμητικό και στο κάλυμμά τους φέρουν ολόγλυφες μορφές ή αγγέλους ή σταυρούς όπως είναι το επιτύμβιο μνημείο του Βλαδίμηρου Ιω. Αντωνιάδη που στις τέσσερις πλευρές του βάθρου φέρει ανάγλυφες παραστάσεις από τη ζωή της οικογένειας και την αναγγελία του θανάτου του μικρού Βλαδίμηρο, καθώς και το επιτύμβιο μνημείο της οικογένειας Ροδοκανάκη, που στο βάθρο φέρει ανάγλυφα οικόσημα της οικογένειας.
 Επίσης το μνημείο της οικογένειας Αυγερινού, όπως και της οικογένειας Δημητρ. Ν. Βαφιαδάκη με λάρνακες συνδυασμένες με ολόγλυφους αγγέλους ή και της οικογένειας Κορωνιού που αποτελείται από λάρνακα και ανακεκλιμμένη γυμνή μορφή, που συμβολίζει έννοιες, όπως «η αιωνιότητα».
Συχνά απαντώνται Ναϊδιόσχημα μνημεία ιωνικού ή δωρικού ρυθμού ή χριστιανικού τύπου, όπως είναι ο ναΐσκος της οικογένειας Νικηφόρου Γεωργιάδη με εγχάρακτη διακόσμηση, έργο του Ι. Βιτάλη, το 1903 ή ακόμη και κυκλικοί ναΐσκοι, κατά το πρότυπο του μνημείου του Λυσικράτη στην Αθήνα, όπως είναι οι κυκλικοί ναΐσκοι της οικογένειας Ζαννή Δ. Πετροκοκκίνου και των οικογενειών Σωτηρίου και Θεοδώρου Παγκάλου και Περικλέους Σαμίου. Oι δύο προτομές στο εσωτερικό του είναι έργα του Ι. Βιτάλη (Θ. Πάγκαλος) και του Κ.Ν. Περάκη (Ε.Π. Σαμίου), το 1932.
Kιβώρια
Ιδιαίτερη κατηγορία μνημείων αποτελούν τα κιβώρια, που είναι μικροί ναΐσκοι χωρίς τοίχους αλλά μόνο με 4 κίονες δωρικού ή ιωνικού ρυθμού, όπως το κιβώριο της οικογένειας Ελπιδ. Λαδόπουλου, όπου στο κέντρο δεσπόζει ολόγλυφος άγγελος, ενώ το βάθρο κοσμούν ανάγλυφα πορτρέτα της μελών της οικογένειας και άγγελοι. Το μνημείο, έργο του Γ. Βιτάλη αναγέρθηκε το 1894. Άλλο ένα κιβώριο ανήκει στην οικογένεια Κωνσταντίνου Τσιροπινά, όπου στο κέντρο του υπάρχει επίσης ένα άγαλμα αγγέλου.
 Πάντως ο πιο συνηθισμένος τύπος μνημείων είναι οι επιτύμβιες στήλες διαφόρων τύπων που φέρουν πλούσια ανάγλυφη διακόσμηση όπως της οικογένειας Χρήστου Νικολαΐδου με ανάγλυφη γυναικεία μορφή να αγκαλιάζει την επίσης ανάγλυφη προτομή του Χρήστου Νικολαΐδη ή όπως ο αρράβδωτος κιονίσκος με την προτομή του Δημητρίου Βάτη, έργο του A. Vanessa, καθώς και ο οβελίσκος της οικογένειας Ν. Βαλμάδη με ανισοσκελή σταυρό που μιμείται κορμό δένδρου. Ακόμα μία επιτύμβια στήλη είναι της οικογένειας Γ.Δ. Καλλιμέρη με ανάγλυφη προτομή του Δημητρίου Καλημέρη και με σπαθί και θηκάρι και παράσταση ιστιοφόρου. Ένας εντυπωσιακός ανθοπλόκαμος διακοσμεί την επιτύμβια στήλη της οικογένειας Λουκά Κορέση. Η επιτύμβια στήλη της οικογένειας Καντζιλιέρη φέρει προτομή της Ευγενίας Καντζιλιέρη, έργο του Τήνιου γλύπτη Iω. Kαρπάκη.
Ακόμη μία επιτύμβια στήλη του Ανδρέα Κοσμά. Εδώ θα πρέπει να παρατηρήσουμε τις ανάγλυφες παραστάσεις ιστιοφόρου, κλάδου, σπαθιού, σημαιών, γονυπετούς αγγέλου, λύχνου στην επιτύμβια πλάκα. Η επιτύμβια στήλη της οικογένειας Αθανασίου Κρίνου φέρει διακοσμητικό μαρμάρινο αμφορέα. Εντυπωσιακή είναι και η επιτύμβια στήλη επάνω σε εξέδρα της οικογένειας Ζωρζή Νεγρεπόντε.
Ιδιαίτερα θα πρέπει να προσέξουμε τα μνημεία με γλυπτές συνθέσεις όπως της οικογένειας Γαβριήλ Αράγκη με ανδρική προτομή και ολόγλυφους αγγέλους.
Ιδιαίτερα σημαντικές όχι μόνο για τα γλυπτά στοιχεία που διασώζουν, αλλά και για τις επιγραφές που προσφέρουν πλήθος ιστορικών πηγών, λογοτεχνικών κειμένων και στοιχείων που βοηθούν στη συγκρότηση των γενεαλογικών δένδρων, είναι οι επιτύμβιες πλάκες. Oι επιτύμβιες πλάκες βρίσκονται σε όλους τους τομείς ταυ κοιμητηρίου, ενώ υπήρχαν αρκετές και εκτός κοιμητηρίου συγκεντρωμένες στο δρόμο έξω από το Κοιμητήρια.
Ελπίζουμε ότι οι εξαιρετικές αυτές δημιουργίες δεν πλακόστρωσαν αυλές και δρόμους.
Η παλαιότερη πεζή αναγραφή που σώζεται προέρχεται από το 1838 και το παλαιότερο επιτύμβιο επίγραμμα είναι του 1837. Όλες οι επιγραφές δινουν πολλές πληροφορίες για την επίγεια ζωή, το έργο και τις αρετές του αποθανόντος.
Tων ΠEΠHΣ ΓABAΛA - EΛENHΣ ΓAPEZOY
|
Σύρος 
