Η Φολέγανδρος είναι ένα μικρό και άγονο νησί των Νότιων Κυκλάδων. Φαίνεται όμως ότι σε αντίθεση με το έδαφός της, η φαντασία των νοικοκυρών της είναι ιδιαίτερα γόνιμη, με αποτέλεσμα η τοπική κουζίνα να επιδεικνύει μοναδικές γεύσεις. Για τα "ματσάτα" -τα ντόπια χειροποίητα ζυμαρικά- που σερβίρονται με ντό­πιο, πικάντικο τυρί και κοκκινιστό κόκκορα ή κουνέλι, έχουμε ήδη μιλήσει στην αρχή αυτού του άρθρου. Πρόκειται για ένα μοναδικό πιάτο, που σερβίρεται στις ταβερνούλες του νησιού και ιδιαίτερα της Απάνω Μεριάς, συνήθως κατόπιν παραγγελίας μιας και καταναλώνεται μόνο φρέσκο.

Άλλο "σουξέ" της φολεγανδρίτικης μαγειρικής αποτελούν οι "καλασούνες", δηλαδή οι διαφό­ρων ειδών πίτες. Ανάλογα με την εποχή θα βρείτε "χορτένιες", "κολοκυθένιες" (με κίτρινη κολοκύθα, σε γλυκιά και αλμυρή εκδοχή), "σουρωτένιες" ή "κρεμμυδένιες" (καλοκαιρινή πί­τα με πρώτη ύλη το "σουρωτό" -τοπικό φρέσκο, κρεμώδες τυρί με ξυνούτσικη γεύση- και τα κρεμμύδια) και τη μοναδική "καρπουζένια", με ψίχα καρπουζιού και μέλι. Τοπικά τυριά εί­ναι επίσης το "ξυνότυρο" (πρόκειται για το "σουρωτό" στην ξηρή του εκδοχή) αλλά και το "ξε­ρό τυρί με γύλη.

Η "γύλη" είναι το κατακάθι του κρασιού, μια πηχτή, σκουρόχρωμη λάσπη, με την οποία αλείφονται εξωτερικά τα τυριά, "γυλώνονται". Έτσι διατηρούνται καλύτερα, αλλά και αποκτούν μια μοναδική, πιπεράτη γεύση, που τα κάνει ιδανικό μεζέ για ουζάκι, αλλά και για τρίψιμο σε μακαρονάδες. Άλλωστε το τυρί αυτό, σε συνδυασμό με τις ντόπιες "κουλούρες" (μεγάλα στρογγυλά κουλούρια με γλυκάνισο και σουσάμι), αποτελεί το παραδοσιακό πρωινό των Φολεγανδριτών.

Φυσικά δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για τα ολόφρεσκα ψάρια, τις υπέ­ροχες σαλάτες με ντόπια λαχανικά και χορταρικά, όπως τα αμπελοφάσολα ή τη χωριάτικη με ντόπιες μικρούτσικες, ολοστρόγγυλες ντοματούλες, τις "κορκοκύλες", μικρά ξυλάγγουρα, κάππαρη που υπάρχει σε αφθονία στο νησί και αντί για φέτα, μια μερίδα τυρί "σουρωτό".

Παραδοσιακά χριστουγεννιάτικα γλυκά θεωρούνται τα "ξεροτήγανα", οι "μακαρόνες" (είδος τηγανητών μελομακάρονων) αλλά και τα "μπουρεκάκια" με γέμιση αμυγδάλου, καρυδιού, σου­σαμιού και μελιού, πασπαλισμένα με ζάχαρη άχνη. Τα "χοιροσφάγια" γίνονται παραμονές Χριστουγέννων και τα μεζεδάκια που προκύπτουν από το χοιρινό είναι τα "σύγλινα", η "τζηλαδιά" (πηχτή), τα "λουκάνικα" αλλά και οι "ματιές" (χοιρινά έντερα γεμιστά με ρύζι, σταφί­δες και μυρωδικά).

Το Πάσχα -εποχή που το νησί συγκεντρώνει πολλούς επισκέπτες- σημα­τοδοτείται γευστικά από τις "πίτες" (πρωτότυπες τυρόπιτες σε σχήμα και μέγεθος ατομικής πίτσας), τις υπέροχες "μελόπιτες" με μυζήθρα και μέλι, καθώς και από το κατσικάκι, που μα­γειρεύεται στο φούρνο με πατάτες, ενώ τα εντόσθιά του γίνονται νοστιμότατος, αβγοκομμένος "πατσάς σούπα". Τα δύο τελευταία ονομάζονται και "φαγητά του γάμου", γιατί σερβίρονται σε όλους τους καλεσμένους του φολεγανδρίτικου γάμου, όπως και το "παστέλι" και η ρακή.

Της λαογράφου, Κατερίνας Μαρινάκη